Blijft je menstruatie weg sinds je harder bent gaan trainen, strenger bent gaan eten of strakker bent geworden? Je bent niet de enige, en het is bijna nooit toeval. Een uitblijvende menstruatie bij sporters is een signaal van je lichaam dat er iets uit balans is.
In een aflevering van De Healthcast bespreekt een arts samen met een vrouwencoach precies dit onderwerp: vrouwen die het onderste uit de kan willen halen in de sportschool, en bij wie de menstruatie op een gegeven moment wegblijft. In deze blog lees je waarom dat gebeurt, waarom je het serieus moet nemen en wat je kunt doen. Dit is voorlichting, geen diagnose. Twijfel je? Ga naar je huisarts.
Bekijk of beluister de aflevering
Deze uitleg komt uit onze podcast. Liever kijken of luisteren? De hele aflevering staat hieronder en op Spotify.
Waarom blijft je menstruatie weg door sporten?
De korte versie: je lichaam krijgt te weinig energie binnen voor alles wat je ervan vraagt. Je traint hard, je beweegt veel en je eet relatief weinig. Dan ontstaat er een tekort, en je lichaam gaat bezuinigen op functies die het op dat moment niet als levensnoodzakelijk ziet. Je menstruatiecyclus is een van de eerste dingen die sneuvelt.
De arts in de podcast legt het zo uit: de hele hormonale as die je eierstokken aanstuurt en je cyclus regelt, komt in een soort spaarstand te staan om energie te sparen. Je lichaam wil in een bezuinigingsmodus, met als doel het energietekort op te vangen en gewichtsverlies te voorkomen.
Het maakt daarbij niet uit of je begon met overgewicht of al slank was. Je lichaam kijkt naar hoeveel je verloren hebt ten opzichte van je startgewicht en reageert op die afname, niet op hoe “gezond” jouw gewicht volgens een grafiek is.
Wat is RED-S en functionele amenorroe?
De medische naam voor wat hier gebeurt is RED-S: relative energy deficiency in sport, oftewel een relatief energietekort door sport. De algemenere term die de arts noemt is functionele amenorroe: je menstruatie blijft weg door functionele oorzaken, dus door je leefstijl en niet door een ziekte van de organen zelf.
Het verschil met de overgang is belangrijk. Bij de overgang zijn de eierstokken uitgeput. Bij RED-S werken je eierstokken nog prima, maar worden ze simpelweg niet meer aangestuurd omdat er te weinig energie is. Het eindresultaat is in beide gevallen wel hetzelfde: je maakt te weinig geslachtshormonen aan, en dat is niet zonder gevolgen.
De signalen: meer dan alleen een uitblijvende menstruatie
Een wegblijvende menstruatie komt zelden alleen. In de podcast worden de meest voorkomende klachten genoemd die samen optreden wanneer je te ver gaat:
- Aanhoudende vermoeidheid en minder energie
- Slechtere slaap en vaker wakker worden
- Veel honger of juist weinig trek
- Koude handen en koude voeten
- Stress die je minder goed kunt verwerken
- Een onregelmatige of verdwenen menstruatiecyclus
Op de achtergrond gebeurt er hormonaal van alles: je basaalstofwisseling daalt (je verbrandt minder in rust), je schildklier wordt minder actief, en je oestrogeen daalt. Dat verklaart waarom het een vicieuze cirkel wordt: juist die klachten zorgen ervoor dat je slechter herstelt en slaapt, waardoor alles nog erger wordt.
Waarom is dit een serieus waarschuwingssignaal?
Het verleidelijke is dat sommige vrouwen zich er niet eens slecht bij voelen. De arts vertelt dat er dames zijn die soms al jaren niet meer menstrueren, en op de vraag wanneer het belletje ging rinkelen antwoorden met: ik vond het eigenlijk wel makkelijk zo, en ik kan mijn setjes nog steeds doen.
Maar onder de oppervlakte loopt er wel schade op. Een tekort aan geslachtshormonen over langere tijd is niet zonder consequenties. De arts maakt de vergelijking met een man zonder testosteron: die kan ook nog naar de gym, maar het resultaat is er wel minder om, en op termijn ontstaan gezondheidsproblemen.
De drie grootste zorgen op de lange termijn zijn:
- Botgezondheid. Te weinig hormonen tasten je botdichtheid aan, met meer kans op botbreuken als je ouder bent.
- Hart en bloedvaten. Zoals de arts het stelt:
“We weten dat op de lange termijn gebrek aan dat soort hormonen de kans op hart- en vaatziekte vergroot.”
- Hersengezondheid. De arts noemt ook een mogelijk verhoogd risico op dementie op de heel lange termijn.
Speelt een te laag vetpercentage een rol?
Ja, maar het is genuanceerder dan alleen een getal. Een laag vetpercentage in combinatie met veel trainen en weinig eten zorgt voor het energietekort waar het echt om draait. Het gaat dus om de optelsom: te weinig energie beschikbaar voor wat je lichaam moet doen.
Tegelijk is het sterk individueel. De arts vertelt dat hij dames ziet die tot het uiterste gaan, rond 8% vet, tien uur per week in de gym, 20.000 stappen per dag, en die toch een cyclus op de dag af hebben. En hij ziet vrouwen die helemaal niet zo droog zijn, zo’n 10% onder onderhoud eten, en bij wie het hele kaartenhuis in elkaar valt. Hoe gevoelig jij bent, hangt af van je eigen hormonale systeem. Er bestaat geen vast vetpercentage waaronder iedereen stopt met menstrueren.
Wat kun je doen als je menstruatie wegblijft?
De rode draad uit de podcast: durf een stap terug te doen. Je lichaam vraagt om meer energie en meer rust. Concreet komen deze dingen naar voren:
- Ga naar onderhoud. Eet weer voldoende, oftewel zoveel als nodig om je gewicht te houden, in plaats van een tekort vol te houden. Soms een tijdje meer eten en minder hard trainen is precies wat je systeem nodig heeft.
- Plan rust in. De coach werkt met momenten waarop je bewust gas terugneemt en de tank weer bijvult: beter slapen, minder trainen, herstellen.
- Pak je slaap en stress aan. Voldoende slaap, niet te veel stress opzoeken en niet alles tegelijk willen. Klachten die er al zijn voordat je streng gaat eten, worden alleen maar erger als je doorgaat.
- Houd je cyclus bij. Schrijf een maand lang je symptomen op zodat je patronen ziet. Zoals de arts zegt: jouw lichaam praat tegen je, maar je moet wel luisteren.
- Ga naar een (huis)arts. Laat je bloedwaarden checken en neem je klachten serieus. Dit artikel kan geen onderzoek of diagnose vervangen.
Let op: de huisarts grijpt soms naar de anticonceptiepil. Die geeft je wel hormonen terug, maar is volgens de arts in de podcast niet altijd de meest passende oplossing voor dit specifieke probleem. Bespreek dus goed wat er bij jou speelt en vraag door.
Voor wie geldt dit eigenlijk?
Dit verhaal gaat over fanatieke sporters en bodybuilders, maar de principes gelden breder. De arts benadrukt dat het lichaam niet weet waar je begon. Iemand die met flink overgewicht 30 kilo afvalt en nog steeds wat te zwaar is, kan om exact dezelfde reden de menstruatie verliezen als een sporter die van 14% naar 8% vet gaat: een grote afname ten opzichte van het startgewicht.
Of je nu traint voor een wedstrijd, gewoon strakker wilt worden naast je werk en gezin, of afvalt op een andere manier: als je lichaam in een energietekort komt, gaan dezelfde processen tegen je werken. Neem de tijd, heb geduld en durf een stapje terug te doen.
Veelgestelde vragen
Hoe lang mag je menstruatie wegblijven door sporten?
Een keer overslaan is meestal geen ramp, maar als je menstruatie meerdere maanden achter elkaar wegblijft door hard trainen en weinig eten, is dat een signaal om serieus te nemen. In de podcast wordt drie maanden zonder menstruatie genoemd als moment om kritisch te kijken en bloedonderzoek te overwegen. Maandenlang of zelfs jarenlang niet menstrueren is geen normale toestand. Ga naar je huisarts om uit te zoeken wat er speelt.
Kan een te laag vetpercentage je menstruatie stoppen?
Een laag vetpercentage speelt mee, maar het echte probleem is meestal het energietekort: te weinig eten in combinatie met veel trainen en bewegen. Er bestaat geen vast vetpercentage waaronder iedereen stopt met menstrueren. In de podcast vertelt de arts dat sommige vrouwen rond 8% vet nog gewoon menstrueren, terwijl anderen bij veel minder strenge omstandigheden al uitvallen. Het hangt sterk af van je eigen hormonale systeem.
Komt je menstruatie terug na minder trainen en meer eten?
Vaak wel. Omdat het bij RED-S of functionele amenorroe gaat om een energietekort en niet om uitgeputte eierstokken, kan je cyclus herstellen als je weer voldoende eet, voldoende rust neemt en minder hard traint. Hoe snel dat gaat, verschilt per persoon. Blijft je menstruatie ondanks meer eten en meer rust toch weg, laat dit dan medisch onderzoeken.
Wat is RED-S precies?
RED-S staat voor relative energy deficiency in sport, oftewel een relatief energietekort door sport. Je lichaam krijgt structureel te weinig energie binnen voor alles wat je ervan vraagt, en gaat daardoor bezuinigen op functies zoals je menstruatiecyclus, je stofwisseling en je schildklier. De gerelateerde term is functionele amenorroe: een uitblijvende menstruatie door leefstijlfactoren in plaats van een ziekte.
Is een uitblijvende menstruatie schadelijk als je je verder goed voelt?
Ja, ook als je je prima voelt en gewoon kunt trainen, loopt er onder de oppervlakte schade op. Een langdurig tekort aan geslachtshormonen wordt in de podcast gekoppeld aan een lagere botdichtheid (meer kans op botbreuken later), een hoger risico op hart- en vaatziekte en mogelijk op dementie op de hele lange termijn. Het feit dat je nog kunt sporten, betekent niet dat het ongevaarlijk is.
Wanneer moet je naar de huisarts met een uitblijvende menstruatie?
Ga naar je huisarts als je menstruatie meerdere maanden wegblijft, of als je daarnaast klachten hebt zoals vermoeidheid, slechte slaap, koude handen en voeten of stress die je niet meer goed kunt verwerken. Laat je bloedwaarden checken en bespreek goed wat er speelt. Deze blog is voorlichting op basis van een podcast en kan geen medisch onderzoek of diagnose vervangen.