Waarom is overgewicht ongezond?

Obesitas (BMI boven de 30) is officieel geclassificeerd als ziekte en is gelinkt aan meer dan 200 aandoeningen: artrose, slaapapneu, galstenen, hormoonproblemen, hart- en vaatziekten en verschillende vormen van kanker. Een héél klein beetje overgewicht (BMI 25-27) lijkt in bevolkingsonderzoek zelfs licht beschermend, maar daarboven stapelen de risico’s zich snel op.

In deze aflevering legt arts Diederik Smit uit waarom overgewicht zo hard is toegenomen (rond 1900 had zo’n 1 procent obesitas, nu 35 procent), waarom afvallen fysiologisch zo moeilijk is, en hoe hij als arts kijkt naar afslankmedicijnen zoals Ozempic.

Op korte termijn zie je vooral klachten aan het bewegingsapparaat (pijnlijke gewrichten, meer pees- en spierblessures), meer vatbaarheid voor infecties en mentale gevolgen: minder lekker in je vel, kwetsbaarder voor somberheid en angst.

Op lange termijn wordt het serieuzer: artrose, slaapapneu, galstenen, hoge bloeddruk, diabetes type 2, hart- en vaatziekten en meerdere kankersoorten. Een belangrijk mechanisme achter die kankerlink: bij insulineresistentie moet je lichaam steeds méér insuline maken, en insuline is ook een groeihormoon: langdurige blootstelling kan tumorgroei in de hand werken.

Smits belangrijkste punt: je komt er vaak tot je 50e of 60e mee weg, maar daarna volgen de complicaties, precies in de levensfase waarin je eindelijk tijd hebt. “Je vernietigt je kwaliteit van leven op latere leeftijd.”

Platgeslagen is de oorzaak een langdurig calorieoverschot, vaak maar een héél klein netto verschil: een halve kilo per jaar erbij is na twintig jaar tien kilo. Maar waarom dat overschot ontstaat is complexer:

• De voedingsindustrie. Bewerkt voedsel is bewust volgestopt met zout, suiker en maximale smaakprikkels. “We zijn enorm genaaid door de voedingsindustrie”, aldus Smit. Dat 1 procent obesitas van 1900 naar 35 procent nu ging, ligt niet aan onze genen maar aan de omgeving.
• Bewegingsarmoede. Zittende beroepen, de auto in plaats van de fiets, de lift in plaats van de trap.
• Stress en mentale factoren. Chronische stress verschuift je prioriteiten naar makkelijke keuzes én programmeert via cortisol en insulineresistentie je stofwisseling richting vetopslag. Depressie, eetstoornissen en eten als troost (aangeleerde conditionering, vaak al vanaf de kindertijd) versterken de vicieuze cirkel.
• Aanleg en ziektes. Schildklierproblemen, cortisolstoornissen en genetische verschillen in insulinegevoeligheid spelen mee. Meestal is het een optelsom, zelden één oorzaak.

Wie eenmaal zwaarder is geworden, vecht tegen zijn eigen stofwisseling: het lichaam “onthoudt” het hogere gewicht, je wordt resistent voor het verzadigingshormoon leptine, maakt meer hongerhormoon (ghreline) aan, en schildklier- en testosteronproductie dalen bij langdurig calorietekort. Uit langlopend onderzoek blijkt hoe hardnekkig dat is: zelfs met diëtist, trainer én psychologische begeleiding lukt het slechts zo’n 5 procent om na tien jaar meer dan 10 procent gewicht kwijt te zijn. En die 10 procent is ongeveer de grens waarbij echte gezondheidswinst begint.

Daarom is Smit genuanceerd over GLP-1-medicatie (semaglutide, bekend als Ozempic): bij ernstig overgewicht (BMI boven de 40, of boven de 35 mét complicaties) en ná een serieus leefstijlprogramma van een jaar vindt hij inzet verdedigbaar: de bespaarde gezondheidsschade betaalt het middel terug. Waar hij moeite mee heeft: mensen met een béétje overgewicht die het middel via de zwarte markt regelen, terwijl diabetespatiënten die het echt nodig hebben zonder zitten. Leefstijl blijft de basis; medicatie is het sluitstuk voor wie het aantoonbaar niet redt.

Smits praktische adviezen voor verantwoord afvallen en gezond oud worden:

• Ga langzaam. Geen crashdieet met een kilo per week eraf, maar een leefstijlverandering die je over vijftien jaar nóg volhoudt. Een halve kilo per maand eraf telt op, net zoals die halve kilo per jaar er ooit bíj kwam.
• Kies beweging die je leuk vindt: sportschool, zwemmen, wandelen met de hond: wat je volhoudt wint van wat “optimaal” is. Als vuistregel voor de lange termijn: vijf dagen per week minimaal een half uur bewegen is de ondergrens; 70/30 goed/ontspannen is het minimum, 80/20 is mooi.
• Plan het in: vaste momenten voor sport, werk en rust maken de routine houdbaar.
• Eet bewust: zonder scherm, met aandacht, dat verzadigt beter. En herken eten als stress-coping: een suikerrijk tussendoortje geeft een glucosepiek én een dal, waardoor de hongerprikkel juist terugkomt.
• Durf grote beslissingen te nemen die structureel stress en verleiding verminderen. Daar begint de verandering, niet bij wilskracht op dinsdag.

• Hoe word je gezond oud?