PCOS: klachten, oorzaak en wat je eraan kunt doen

Misschien herken je het: een grillige menstruatie die soms helemaal uitblijft, acne die maar niet weggaat terwijl je allang geen puber meer bent, of overbeharing op plekken waar je dat liever niet zou willen. Het kan zijn dat hier iets hormonaals achter zit, namelijk PCOS.

PCOS is een van de meest voorkomende hormonale aandoeningen bij vrouwen. Ongeveer 1 op de 10 vrouwen in de vruchtbare levensfase heeft het, en lang niet iedereen weet dat van zichzelf. In dit artikel leggen we rustig uit wat PCOS is, welke klachten erbij horen, hoe het ontstaat en wat je eraan kunt doen. We baseren ons op een gesprek met endocrinoloog (hormoonarts) Diederik Smit in De Healthcast.

Belangrijk vooraf: dit artikel is bedoeld om je te informeren, niet om een diagnose te stellen. Herken je jezelf in de klachten? Bespreek het dan met je huisarts of gynaecoloog.

PCOS staat voor polycysteus ovarium syndroom. Het is een hormonale aandoening die de eierstokken raakt, dus het komt vooral bij vrouwen voor. Dat het een syndroom heet, zegt iets belangrijks: het is een verzameling van symptomen waarvan de precieze oorzaak nog niet volledig duidelijk is.

Endocrinoloog Diederik Smit is daar eerlijk over:

“Het echte precieze mechanisme waarbij PCOS ontstaat is tot op heden nog steeds niet helemaal opgehelderd.”

PCOS wordt herkend aan een aantal kenmerken die samen voorkomen. Niet iedereen heeft ze allemaal, en juist die variatie maakt PCOS zo bijzonder. De ene vrouw heeft vooral last van haar cyclus, de ander vooral van acne of overbeharing, en weer een ander merkt er nauwelijks iets van.

PCOS draait om drie hoofdkenmerken, met daarnaast een vierde dat vaak meespeelt:

• Problemen met de cyclus. Vaak treedt er geen eisprong op, waardoor de menstruatie onregelmatig wordt of uitblijft. Kenmerkend is dat vrouwen minder dan 10 keer per jaar menstrueren, en soms helemaal niet.
• Te veel mannelijk hormoon (testosteron/androgenen). Dit kan zich uiten in acne en in overbeharing op plekken waar vrouwen normaal lichte haartjes hebben, zoals armen, benen, buik en soms het gezicht.
• Blaasjes op de eierstokken. Op een echo zie je dan kleine blaasjes, ook wel een “parelsnoer” genoemd. Dit zijn eicellen die wel begonnen zijn met rijpen, maar nooit tot een eisprong komen.
• Insulineresistentie. Dit is geen officieel diagnosecriterium, maar speelt vaak een grote rol. Het hangt samen met sneller vet opslaan, overgewicht, en op den duur een hoger risico op diabetes type 2 en hart- en vaatziekten.

Daarnaast komen psychische klachten vaker voor: stemmingswisselingen, somberheid en gevoelens van angst. Ook overgewicht en zichtbare overbeharing kunnen zwaar drukken op hoe je je in je lijf voelt en op je kwaliteit van leven.

Er is geen enkele bekende oorzaak. PCOS is multifactorieel, wat betekent dat veel dingen samen meespelen. Toch komt er de laatste jaren meer duidelijkheid over waar het waarschijnlijk misgaat.

De kern lijkt op hersenniveau te liggen, in de aansturing van de hormonen die je eierstokken regelen. Daarbij speelt insulineresistentie een centrale rol. Bij insulineresistentie heeft je lichaam veel insuline nodig om koolhydraten uit je voeding te verwerken. Dit verstoort de balans tussen twee belangrijke hormonen (LH en FSH), waardoor de eierstokken meer testosteron gaan maken en eicellen wel rijpen maar niet tot een eisprong komen.

Ook erfelijkheid speelt mee, PCOS komt sterk in families voor. En er is een vervelende cirkel: insulineresistentie werkt overgewicht in de hand, en overgewicht versterkt weer de insulineresistentie. Daardoor kan PCOS bij gewichtstoename sterker tot uiting komen.

De diagnose wordt gesteld met de zogeheten Rotterdam-criteria. De regel is simpel: je moet aan twee van de volgende drie kenmerken voldoen.

• Een onregelmatige cyclus (minder dan 10 menstruaties per jaar of helemaal geen).
• Tekenen van te veel mannelijk hormoon, zichtbaar als acne of overbeharing, of meetbaar in het bloed.
• De typische blaasjes op de eierstokken, zichtbaar op een echo. Recent telt ook een hoge waarde van het hormoon AMH mee als alternatief.

Vaak kan de diagnose al gesteld worden op basis van bloedonderzoek en je cyclus, zonder dat er per se een echo nodig is. Belangrijk is dat de arts eerst andere mogelijke oorzaken uitsluit, zoals schildklierproblemen of andere hormonale aandoeningen die op PCOS lijken. Het beeld moet niet stiekem iets anders zijn.

Bij PCOS begin je vrijwel altijd met leefstijl. Omdat insulineresistentie waarschijnlijk een drijvende kracht achter het syndroom is, draait het erom je insulinegevoeligheid te verbeteren. Dat doe je met de gewone bouwstenen van een gezonde leefstijl, die voor vrouwen met PCOS extra belangrijk zijn:

• Voeding en, waar nodig, gewichtsverlies.
• Meer bewegen en sporten.
• Goed slapen.
• Stress verminderen en ruimte maken voor ontspanning.

Volgens Smit is hier goed bewijs voor, en kunnen deze aanpassingen de klachten van PCOS daadwerkelijk verminderen. Veel vrouwen kiezen er bewust voor om eerst een tijd hun leefstijl op orde te brengen voordat ze nadenken over medicatie, en dat is een prima route. Ook als er later toch medicijnen bijkomen, blijft een gezonde leefstijl altijd belangrijk.

Er is geen behandeling die de oorzaak wegneemt, simpelweg omdat die oorzaak nog niet precies bekend is. De behandeling richt zich daarom op de klachten die jou het meeste last geven, en is daardoor heel persoonlijk. Een paar veelgebruikte opties:

• De pil. Vaak de standaard eerste keuze. De pil zet je eigen eierstokken op een laag pitje, verlaagt het vrije testosteron en beschermt het baarmoederslijmvlies. Daarmee verbetert vaak de cyclus, de acne en de overbeharing tegelijk. Let op: de pil beschermt niet tegen zwangerschap als je juist een kinderwens hebt, en kan je niet gebruiken als je zwanger wilt worden.
• Metformine. Dit verlaagt de insulineresistentie en komt daarmee het dichtst in de buurt van een oorzakelijke aanpak. Vooral nuttig als overgewicht of insulineresistentie duidelijk aanwezig zijn.
• Gerichte testosteronblokkers (zoals spironolacton of finasteride) tegen acne en overbeharing. Deze kun je niet gebruiken bij een kinderwens.
• GLP1-medicatie (zoals de bekende afslankmiddelen). De resultaten bij PCOS zijn veelbelovend, maar het heeft nog geen vaste plaats in de behandeling.

Welke route past, hangt af van jouw situatie, je klachten en je levensfase. Daarom is individuele begeleiding bij PCOS zo belangrijk: er zijn veel behandelopties, geen behandelverplichtingen.

Een veelgestelde en begrijpelijke zorg: kun je nog zwanger worden met PCOS? Het korte antwoord is ja, al heb je daar vaak medische hulp bij nodig.

Het uitblijven van de eisprong is bij PCOS juist het best onderzochte deel. Met medicijnen die de eisprong op gang brengen (zoals letrozol of clomifeen) komt bij meer dan 70 tot 80 procent van de vrouwen daadwerkelijk weer een eisprong tot stand, waarna zwangerschap vaak lukt. Lukt het daarmee niet, dan zijn er nog vervolgstappen tot en met IVF.

Goed om te weten: omdat sommige PCOS-medicijnen niet samengaan met een zwangerschap, is het belangrijk om dit op tijd met je arts te bespreken. Vaak werk je eerst aan de kinderwens en daarna pas aan bijvoorbeeld het testosteron, of andersom, maar niet door elkaar heen.

Heb je een onvoorspelbare cyclus, sla je regelmatig een menstruatie over, of heb je al jarenlang acne terwijl je geen tiener meer bent? Dan kan het de moeite waard zijn om dit eens te laten uitzoeken.

Veel onderdelen van PCOS zijn relatief eenvoudig te onderzoeken. Insulineresistentie, testosteron en je metabole profiel kunnen in het bloed gemeten worden, en je weet zelf hoe je cyclus loopt. Een check kan helder maken of leefstijlaanpassingen voor jou extra zinvol zijn, of dat je nu alvast iets wil regelen met het oog op een toekomstige kinderwens.

De rode draad: ieder geval van PCOS is anders, en de juiste aanpak is altijd persoonlijk. Ga daarom met je klachten naar je huisarts of gynaecoloog, en laat je goed informeren over wat bij jou past.

• Geen menstruatie door sporten
• PMS: waarom je je rot voelt